\n<\/p>\n
2025 Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc’n\u00fc “elektrik devresinde makroskobik kuantum mekaniksel t\u00fcnelleme ve enerji kuantizasyonunun ke\u015ffi”yle John Clarke, Michel Devoret ve John Martinis adl\u0131 \u00fc\u00e7 fizik\u00e7i ald\u0131.<\/p>\n
\u00d6d\u00fcl, kazananlar aras\u0131nda e\u015fit olarak payla\u015ft\u0131r\u0131lacak 11 milyon \u0130sve\u00e7 Kronu tutar\u0131ndaki bir hibeyi de i\u00e7eriyor. \u00d6d\u00fcl\u00fcn takdimi ise 10 Aral\u0131k’ta Stockholm’de d\u00fczenlenecek t\u00f6rende ger\u00e7ekle\u015fecek.<\/p>\n
\u00d6d\u00fcl, bu sabah \u0130sve\u00e7 Kraliyet Bilimler Akademisi \u00fcyeleri taraf\u0131ndan duyuruldu. Uppsala \u00dcniversitesi’nden ve Nobel Fizik Komitesi ba\u015fkan\u0131 Olle Eriksson, “G\u00fcn\u00fcm\u00fczde kuantum mekani\u011fine dayanmayan hi\u00e7bir ileri teknoloji<\/a> yok” dedi.<\/p>\n \u00dc\u00e7 fizik\u00e7i, kuantum t\u00fcnellemeyi mikroskobik d\u00fcnyadan al\u0131p s\u00fcperiletken \u00e7iplere ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131, b\u00f6ylece fizik\u00e7ilerin kuantum fizi\u011fini incelemelerine ve nihayetinde kuantum bilgisayarlar\u0131 yaratmalar\u0131na olanak sa\u011flad\u0131klar\u0131 i\u00e7in bu \u00f6d\u00fcl\u00fcn sahibi oldu.<\/p>\n \u00dc\u00e7l\u00fcn\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, bilimsel alandaki \u00f6neminin yan\u0131 s\u0131ra, s\u00fcperiletken devreler kullanan yeni ticari kuantum bilgisayarlar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesinin de \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131.<\/p>\n Clarke, “Cep telefonlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n alt\u0131nda yatan sebeplerden biri de t\u00fcm bu \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r” diyor.<\/p>\n Kuantum mekani\u011fi, atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n evrenindeki olgular\u0131 tan\u0131ml\u0131yor. Bu olgular optik bir mikroskopla g\u00f6r\u00fclebilecek \u015feylerden bile \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck. Yine de s\u0131kl\u0131kla “mikroskobik” diye tan\u0131mlan\u0131yorlar.<\/p>\n Bu d\u00fcnya, \u00e7ok say\u0131da par\u00e7ac\u0131ktan olu\u015fan makroskobik olgularla tezat olu\u015fturuyor. Atomlar\u0131n \u00fczerindeki “b\u00fcy\u00fck” d\u00fcnyada bamba\u015fka kurallar ve olgular var.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin bir topu duvara att\u0131\u011f\u0131m\u0131zda sekip bize geri gelece\u011fini biliriz. Ancak kuantum d\u00fcnyas\u0131nda b\u00f6yle olmak zorunda de\u011fildir. Par\u00e7ac\u0131klar bazen klasik fizi\u011fe g\u00f6re ge\u00e7ememesi gereken bariyerlerin i\u00e7inden ge\u00e7ip di\u011fer tarafta belirebilirler. \u0130\u015fte bu olguya t\u00fcnelleme deniyor.<\/p>\n Bu y\u0131lki Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc de kuantum t\u00fcnellemenin bir\u00e7ok par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 i\u00e7eren makroskobik \u00f6l\u00e7ekte de g\u00f6zlemlenebilece\u011fini g\u00f6steren deneyler i\u00e7in verildi.<\/p>\n 1984 ve 1985 y\u0131llar\u0131nda Clarke, Devoret ve Martinis, Kaliforniya \u00dcniversitesi, Berkeley’de bir dizi deney ger\u00e7ekle\u015ftirdi.<\/p>\n \u0130ki s\u00fcperiletken (belirli bir s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n alt\u0131na d\u00fc\u015fecek kadar so\u011futuldu\u011funda elektri\u011fi hi\u00e7 diren\u00e7 g\u00f6stermeden ileten maddeler) kullanarak bir elektrik devresi kurdular. Yani bu bile\u015fenler, herhangi bir elektrik direnci olmadan ak\u0131m\u0131 iletebiliyordu. Bunlar\u0131, hi\u00e7 ak\u0131m iletmeyen ince bir malzeme tabakas\u0131yla ay\u0131rd\u0131lar. Yani, iki s\u00fcperiletkenin aras\u0131nda \u201cak\u0131m ge\u00e7meyen\u201d \u00e7ok ince bir bariyer vard\u0131.<\/p>\n S\u00fcperiletkendeki t\u00fcm y\u00fckl\u00fc par\u00e7ac\u0131klar, yani elektronlar tek tek de\u011fil, toplu h\u00e2lde, sanki hepsi tek bir \u201cs\u00fcper par\u00e7ac\u0131km\u0131\u015f\u201d gibi hareket ediyordu. \u00d6ncelikle deneyler bu olgunun kontrol edilip incelenebilece\u011fini g\u00f6sterdi.<\/p>\n Deneydeki bu s\u00fcper par\u00e7ac\u0131k, devrenin i\u00e7inde bir enerji \u00e7ukuruna s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f durumdayd\u0131. Burada ak\u0131ma ra\u011fmen gerilim (voltaj) yoktu ki buna \u201cs\u0131f\u0131r voltaj durumu\u201d deniyor. Klasik fizi\u011fe g\u00f6re s\u00fcper par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n bu durumdan \u00e7\u0131kmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc yeterli enerjisi yoktu. Ama burada kuantum t\u00fcnelleme devreye girdi. Bu s\u00fcper par\u00e7ac\u0131k, enerji bariyerini \u201cdelerek\u201d o durumdan ka\u00e7abiliyordu. Yani t\u00fcnelleme yaparak s\u0131f\u0131r voltaj durumundan \u00e7\u0131k\u0131yor ve bir voltaj olu\u015fuyordu.<\/p>\n<\/div>\n B\u00f6ylece kuantum t\u00fcnellemenin dev bir sistemde bile ger\u00e7ekle\u015febildi\u011fi g\u00f6sterilmi\u015f oldu.<\/p>\n Bunu daha iyi anlamak i\u00e7in \u00e7ukurdaki bir top hayal edilebilir. Normalde top, \u00e7ukurun kenar\u0131n\u0131 a\u015fmak i\u00e7in yeterli enerjiye sahip de\u011filse orada kal\u0131r. Ama kuantum d\u00fcnyas\u0131nda topun kenarlar\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7ip di\u011fer tarafa \u201c\u0131\u015f\u0131nlanma\u201d \u015fans\u0131 var.<\/p>\n Bu deney, kuantum t\u00fcnellemenin sadece tek atom veya elektron gibi k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klarda de\u011fil, bir\u00e7ok par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n birlikte davrand\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck sistemlerde (makroskobik \u00f6l\u00e7ekte) de ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini g\u00f6stermek i\u00e7in yap\u0131ld\u0131.<\/p>\n Tek tek par\u00e7ac\u0131klar\u0131n t\u00fcnelleme yetene\u011fi iyi biliniyordu. 1928’de fizik\u00e7i George Gamow, baz\u0131 a\u011f\u0131r atom \u00e7ekirdeklerinin belirli bir \u015fekilde bozunma e\u011filimi g\u00f6stermesinin nedeninin t\u00fcnelleme oldu\u011funu fark etmi\u015fti.<\/p>\nKUANTUM\u00a0D\u00dcNYADA BAMBA\u015eKA KURALLAR VAR<\/strong><\/h3>\n
MAKROSKOB\u0130K \u00d6L\u00c7EKTE T\u00dcNELLEME<\/strong><\/h3>\n
BU \u00c7ALI\u015eMALAR NE \u0130\u015eE YARADI?<\/strong><\/h3>\n