NASA, Ay’dan gelen “kayıp ağaçları” arıyor

NASA 1971’de Ay’a gönderilen tohumlardan serpilen ve dünyanın farklı noktalarına dikilmiş olan Ay ağaçlarının izini sürüyor.

ABD Uzay Ajansı NASA, 1971’de gerçekleştirilen Apollo 14 göreviyle Ay’a gönderilen tohumların bugün dünyada serpilip ağaç olduğunu ama zaman içinde bu ağaçların izinin kaybedildiğini hatırlatıyor.

Yeni Ay görevleriyle uzaya yeniden ağaç tohumları gönderen uzay ajansı, dünyanın farklı noktalarına dikilen eski Ay ağaçlarının da izini sürüyor. NASA bunun için kamuoyuna bilgi paylaşımı çağrısında bulundu.

AY AĞAÇLARININ HİKAYESİ

Apollo 14 uzay aracı, 5 Şubat 1971’de Ay’a iniş yaptı. Astronotlar Alan Shepard ve Edgar Mitchell Ay yüzeyinde tarihe geçen bir “Ay golfü” denemesi yaparken, mürettebatın üçüncü üyesi Stuart Roosa komuta modülüyle Ay yörüngesinde kaldı. Ancak bu görev, yalnızca insanlı uzay uçuşu açısından değil, Dünya’ya yıllar sonra sonuçları görülen sıra dışı bir bilimsel deney açısından da önemliydi.

Görev öncesinde Roosa’ya, ABD Orman Hizmetleri (USFS) ile NASA’nın ortak projesi kapsamında 2 binden fazla ağaç tohumu teslim edildi. Bu tohumlar; loblolly çamı, çınar, sweetgum, sekoya ve Douglas köknarı türlerine aitti. Tohumlar ayrıştırıldı, plastik torbalara kondu ve metal bir kapsül içinde Apollo 14 mürettebatıyla birlikte uzaya gönderildi.

Plan basitti: Tohumlar, Roosa’nın “Kitty Hawk” adlı komuta modülüyle Ay’ın etrafında 34 tur atacak, ardından Dünya’ya geri getirilecekti. Daha sonra Orman Hizmetleri tarafından filizlendirilerek dünyanın farklı bölgelerine dağıtılacak, uzaya çıkan tohumlardan yetişen ağaçlarla Dünya’da kalan diğer tohumlar karşılaştırılacaktı. Ancak deney, Dünya’ya dönüşte beklenmedik bir sorunla karşılaştı.

İMPARATORLARA HEDİYE EDİLDİ

NASA’nın açıklamasına göre, dönüş sonrası uygulanan dekontaminasyon işlemleri sırasında tohum torbaları patladı ve tohumlar vakuma maruz kaldı. Bu nedenle büyük bölümünün artık filizlenemeyeceği düşünülüyordu. Buna rağmen projeden sorumlu Orman Hizmetleri yetkilisi Stan Krugman, Houston’daki tesislerde tohumları filizlendirmeyi denedi.

NASA ve Orman Hizmetleri’nin şaşkınlığına rağmen birçok tohum sağlıklı şekilde büyümeye başladı. Yetersiz koşullar nedeniyle bazı fideler kaybedilse de Mississippi ve Kaliforniya’daki yeni tesislere taşınan tohumlarla toplamda yaklaşık 450 fidan başarıyla yetiştirildi.

NASA’ya göre bu ağaçların bir kısmı, Dünya’da tutulan ve uzaya hiç gitmeyen diğer tohumlarla birlikte dikildi. 40 yılı aşkın sürede aralarında belirgin bir fark gözlemlenmedi.

Ağaçların büyük bölümü ise 1975 ve 1976 yıllarında ABD’nin 200. kuruluş yılı kutlamaları kapsamında eyaletlere ve uygun iklim koşullarına sahip ülkelere dağıtıldı. Bir loblolly çamı Beyaz Saray’a dikilirken, bazı “Ay ağaçları” Brezilya, İsviçre ve Japonya İmparatoru’na hediye edildi.

UNUTULAN AĞAÇLAR KAYBOLDU

Ancak Ay ağaçları zamanla büyük ölçüde unutuldu. Birçoğu, Ay çevresinde dolaştıklarını belirten herhangi bir işaret olmadan dikildiği için kayboldu. 1996 yılında NASA bilim insanı Dave Williams bu ağaçların izini sürmeye çalıştı ve yaklaşık 110 tanesini tespit edebildi; bunların 30’unun zaman içinde kuruduğu belirlendi.

Daha sonraki yıllarda Roosa’nın kızı, orijinal Ay ağaçlarından elde edilen tohum ve çeliklerle yetiştirilen 12 ikinci nesil Ay ağacını daha dağıttı. Bugüne kadar yapılan gözlemler, Ay yolculuğu yapan ağaçlarla Dünya’da kalanlar arasında belirgin bir fark olmadığını gösteriyor.

ARTEMİS GÖREVİ GELENEĞİ CANLANDIRDI

IFL Science’a göre, NASA, Artemis programı kapsamında bu sembolik geleneği yeniden canlandırdı. 2022’de Artemis I görevinde Ay’ın çevresinde dolaşan insansız uzay aracına yeni tohumlar yerleştirildi.

Ay’ın etrafında dolaştırılan yeni tohumlar, bu kez daha sistemli biçimde takip ediliyor. Bu tohumlardan yetiştirilen ağaçlar ABD genelinde 236 farklı noktaya dikildi ve özellikle öğrencilerin ilgisini çekiyor.

NASA’ya konuşan Kaliforniya’daki Greenfield Union School District’in bilim koordinatörü Adria Gillespie, “Öğrenciler ağaçları ziyaret ettikçe onları koruma konusunda daha bilinçli hale geliyor ve uzayın bilinmezliği meraklarını tetikleyerek kendi araştırmalarını yapmalarını sağlıyor” dedi.

NASA yetkilileri, Ay ağaçlarının hem bilimsel hem de sembolik değer taşıdığını vurgularken, kayıp Apollo Ay ağaçlarının izini sürebilmek için kamuoyundan gelecek bilgilere de açık olduklarını belirtiyor.